این روزها بسیاری از مراجعانم با جملهی مشابهی به کلینیک میآیند: «فکر میکردم با وصل شدن اینترنت و بازگشت به شرایط عادی، بالاخره آرام میشوم. اما حالا، اضطرابم چندین برابر شده است.»
این تناقض، تجربهای است که بسیاری از ما در هفتههای اخیر با آن دستوپنج نرم کردهایم. ما تصور میکردیم اینترنت، دریچهای به سمت «عادیسازی» است، اما ناگهان خود را در میانِ سیلابی از اطلاعات، تصاویر و اخبار دیدیم که گویی سیستم عصبی ما برای هضم آن آمادگی نداشت. به عنوان یک روانشناس، میخواهم به شما بگویم: این حس، نشانه ضعف یا اختلال روانی شما نیست؛ بلکه یک واکنش کاملاً طبیعیِ مغز به یک «شوکِ پردازشِ اطلاعاتی» است. بیایید بررسی کنیم که در لایههای پنهان ذهنمان چه اتفاقی افتاده است.
مغز در حالت «بقا»؛ دورانِ سکوتِ دیجیتال
در طولِ بیش از ۸۰ روزی که دسترسی به اینترنتِ بینالملل قطع بود، ذهن ما ناخودآگاه وارد یک حالتِ «بقا» (Survival Mode) شد. وقتی جریانِ دائمِ اطلاعات قطع میشود، مغز ما برای صرفهجویی در انرژی و حفظ امنیت، از یک فضای «جهانی» به یک فضای «محلی» تغییرِ مکان میدهد. ما در آن دوران، بیشتر روی نیازهای اولیه متمرکز بودیم؛ امنیت خانواده، تامین غذا، و مدیریتِ اضطرابِ لحظهای.
در آن دوران، اگرچه زندگی سخت بود، اما نوعی «پناهگاهِ روانی» ایجاد شده بود. مغز ما از بمبارانِ خبری، مقایسههای اجتماعی، و درگیریهای فکریِ گسترده دور بود. ما «آرامشِ اجباری» داشتیم؛ حالتی که در آن سیستم عصبیمان فرصت داشت تا در سطحی پایینتر از برانگیختگی کار کند.
چرا وصل شدن اینترنت باعث اضطراب شد؟
حالا که اینترنت وصل شده است، مغز ما با «شوکِ بازگشت» روبرو شده که شامل چند عامل اصلی است:
۱. بارِ اطلاعاتی بیش از حد (Information Overload)
مغز ما مانند یک فیلتر عمل میکند. وقتی ناگهان حجمِ عظیمی از اخبار، تصاویر، و وقایعِ گذشته که در نبودِ اینترنت از آنها بیخبر بودیم به سمت ما هجوم میآورند، سیستمِ پردازشِ مغز دچار «سرریز» میشود. این حجم از داده، مغز را در حالتِ «گوشبهزنگیِ بیش از حد» (Hypervigilance) قرار میدهد. ما احساس میکنیم باید همه چیز را بدانیم، همه چیز را تحلیل کنیم و همه چیز را کنترل کنیم، در حالی که توانِ پردازشِ این حجم از اضطراب را نداریم.
۲. بازگشتِ تروما (Retraumatization)
وصل شدن اینترنت برای بسیاری از ما، حکمِ باز شدنِ زخمهای التیام نیافته را داشت. دیدن تصاویر و روایتهایی که در طولِ جنگ و در زمانِ نبودِ اینترنت تجربه کرده بودیم (یا از آن بیخبر بودیم)، باعث میشود مغز ما دوباره همان لحظاتِ ترس و اضطراب را «بازسازی» کند. در واقع، دیدنِ دوبارهی آن اتفاقات در فضای مجازی، به مغز ما سیگنال میدهد که «خطر دوباره شروع شد»؛ حتی اگر الان در امنیت نسبی باشیم.
۳. حسِ عقبماندگی و عدمِ هماهنگی
بسیاری از افراد حس میکنند که «جهان به حرکتِ خود ادامه داده، اما من در آن دورانِ قطعی گیر کردهام». دیدنِ ویدئوها، استوریها و سبک زندگی دیگران در فضای مجازی، وقتی خودتان هنوز در حالِ ترمیمِ آسیبهای روحیِ آن دوران هستید، نوعی «شکافِ وجودی» ایجاد میکند. این فاصله، باعث میشود احساسِ تنهایی و اضطرابِ اجتماعیِ ما بیشتر شود.
راهکارهایی برای مدیریت این «شوکِ اتصال»
اگر این روزها حس میکنید لرزشِ دست، تپشِ قلب، یا آشفتگی ذهنی دارید، این استراتژیها میتوانند به بازگشتِ تعادلِ روانی شما کمک کنند:
- دوزبندیِ مصرفِ اطلاعات: لازم نیست همه چیز را یکجا هضم کنید. ذهنِ شما مانندِ کسی است که مدتها در تاریکی بوده و حالا ناگهان وارد نورِ شدید شده است. مصرفِ اخبار و فضای مجازی را به زمانهای بسیار کوتاه و محدود (مثلاً ۱۵ دقیقه در روز) تقسیم کنید. به خودتان اجازه دهید که «از همه چیز بیخبر باشید».
- پذیرشِ کندیِ روندِ بهبود: به خودتان حق بدهید که نمیتوانید بلافاصله به روتینِ قبل از آن دوران بازگردید. پذیرشِ این موضوع که «من هنوز در حالِ پردازشِ آن ۸۰ روز هستم»، نیمی از راهِ درمان است. شفقت با خود، پادزهرِ اصلیِ اضطراب است.
- تکنیکهای زمینیسازی (Grounding): وقتی حس میکنید حجمِ اطلاعات در فضای مجازی شما را «بلعیده» و در ذهنتان غرق شدهاید، به جسمتان بازگردید. با پای برهنه روی زمین راه بروید، تنفسِ شکمی انجام دهید، یا محیط فیزیکیِ اطرافتان را با حواس پنجگانه لمس کنید. این کار به مغزِ شما سیگنال میدهد که «در حالِ حاضر، من در امنیت هستم».
- مرزگذاریِ دیجیتال: برای ورودِ محتواهای استرسزا به حریمِ شخصیتان مرز بگذارید. لازم نیست همه پیجهای خبری یا صفحاتی که اضطرابزا هستند را دنبال کنید. اکوسیستمِ دیجیتالِ خود را پاکسازی کنید.
سخن پایانی
ما در حالِ گذار از یک دورانِ بسیار دشوار هستیم. این اضطراب، نه نشانهی ضعفِ شما، بلکه نشانهی این است که روانِ شما در حالِ تلاش برای هضمِ اتفاقاتی است که بسیار بزرگتر از توانِ عادیِ ما بودهاند. این «شوکِ اتصال» به مرور فروکش میکند، به شرطی که صبور باشید، مرز بگذارید و به خودتان اجازه دهید که با سرعتِ واقعیِ خودتان، و نه سرعتِ فضای مجازی، بهبود پیدا کنید. شما تنها نیستید؛ ما همه در حالِ یادگیریِ دوبارهی «چگونه زیستن» در این فضای تازه هستیم.
