پسری که تا چند ماه قبل هر لباسی برایش فرقی نداشت، حالا حاضر نیست بدون مدل موی مشخص از خانه بیرون برود.
دختری که همیشه لباسهای ساده میپوشید، ناگهان سراغ رنگ مو، آرایش متفاوت یا سبک پوششی میرود که خانواده با آن آشنا نیست.
والدین گاهی با تعجب میپرسند:
«این بچه قبلاً این شکلی نبود. چه اتفاقی افتاده؟»
در بسیاری از مواقع، اتفاق خطرناکی نیفتاده است.
نوجوان در حال تجربه کردن است.
ظاهر در این دوره فقط ظاهر نیست. میتواند زبان نوجوان برای بیان هویت، استقلال، تعلق و تفاوت باشد.
نوجوان در حال پاسخ دادن به یک سؤال بزرگ است
یکی از مهمترین مسائل دوره نوجوانی این است:
«من چه کسی هستم؟»
کودک سالها خودش را تا حد زیادی از طریق خانواده تعریف کرده است.
فرزند این خانواده.
دانشآموز این مدرسه.
کسی که والدینش برای بسیاری از تصمیمهایش جهت تعیین میکنند.
در نوجوانی این ساختار شروع به تغییر میکند.
فرد میخواهد بفهمد چه چیزی واقعاً متعلق به خودش است.
چه موسیقیای دوست دارد؟
چه باورهایی دارد؟
با چه آدمهایی احساس نزدیکی میکند؟
چه سبکی از زندگی برایش جذاب است؟
و یکی از سادهترین جاهایی که میتواند این هویت را آزمایش کند، ظاهر خودش است.
مدل مو را میتوان عوض کرد.
سبک لباس را میتوان امتحان کرد.
رنگها، زیورآلات و آرایش میتوانند تغییر کنند.
نوجوان با این انتخابها نسخههای مختلف خودش را امتحان میکند.
ظاهر گاهی راهی برای گفتن «من دیگر کودک نیستم» است
والدین ممکن است تغییر لباس یا مو را فقط مسئلهای سلیقهای ببینند.
برای نوجوان، موضوع میتواند معنای دیگری داشته باشد.
«این بدن من است.»
«میخواهم خودم درباره ظاهرم تصمیم بگیرم.»
در این دوره نیاز به استقلال بیشتر میشود. نوجوان میخواهد بخشی از تصمیمهایی را که تا پیش از این خانواده گرفته، خودش برعهده بگیرد.
همین موضوع توضیح میدهد چرا یک مخالفت ساده والدین ممکن است به دعوایی بزرگ تبدیل شود.
دعوا ظاهراً درباره یک شلوار یا مدل موست.
اما نوجوان ممکن است احساس کند موضوع اصلی حق تصمیمگیری درباره خودش است.
اگر هر انتخاب ظاهری به نبرد قدرت تبدیل شود، مسئله از لباس فاصله میگیرد.
نوجوان تلاش میکند ثابت کند کنترل زندگیاش کاملاً در اختیار والدین نیست.
دوستان چه نقشی دارند؟
در نوجوانی، گروه همسالان اهمیت زیادی پیدا میکند.
لباس، مدل مو و حتی نوع حرف زدن میتوانند علامت تعلق به یک گروه باشند.
نوجوان میخواهد شبیه دوستانش باشد و در عین حال تفاوت خودش را هم نشان دهد.
این تناقض عجیب نیست.
همه ما تا حدی چنین کاری میکنیم.
در محیط کار نوع خاصی لباس میپوشیم.
در یک گروه اجتماعی اصطلاحات مشترک داریم.
ظاهر یکی از راههایی است که انسان از طریق آن پیام میدهد:
«من به این جمع تعلق دارم.»
برای نوجوانی که پذیرفته شدن توسط همسالان اهمیت زیادی دارد، این پیام ممکن است بسیار پررنگتر باشد.
به همین دلیل جملههایی مثل:
«چون دوستات این کار را میکنند تو هم باید انجام بدهی؟»
معمولاً تأثیر زیادی ندارند.
نوجوان احتمالاً خودش هم میداند تحت تأثیر محیط است.
همه انسانها هستند.
شبکههای اجتماعی فشار ظاهر را بیشتر کردهاند
نسل امروز فقط خودش را با چند همکلاسی مقایسه نمیکند.
هر روز صدها چهره، بدن، لباس و سبک زندگی را میبیند.
بخشی از این تصاویر فیلتر شدهاند.
نورپردازی دارند.
زاویه مناسب انتخاب شده است.
گاهی حتی بدن یا صورت بهصورت دیجیتال تغییر کرده است.
اما مغز نوجوان همیشه این فرایند را هنگام مقایسه در نظر نمیگیرد.
نتیجه میتواند نارضایتی از بدن یا نگرانی شدید درباره ظاهر باشد.
نوجوان ممکن است احساس کند باید همیشه جذابتر، لاغرتر، عضلانیتر یا متفاوتتر باشد.
در چنین شرایطی، والدین بهتر است فقط درباره «زیاد موبایل دست گرفتن» حرف نزنند.
گفتوگو درباره ماهیت تصاویر آنلاین مهمتر است.
میتوان پرسید:
«فکر میکنی این تصویری که میبینی چقدر شبیه زندگی واقعی این آدم است؟»
آیا هر تغییر ظاهری باید والدین را نگران کند؟
خیر.
رنگ کردن مو، تغییر سبک لباس یا علاقه ناگهانی به یک نوع موسیقی بهتنهایی نشانه اختلال روانشناختی نیست.
حتی تغییرهای نسبتاً شدید نیز میتوانند بخشی از آزمایش هویت باشند.
بهتر است تغییر ظاهر را در کنار رفتارهای دیگر ببینیم.
نوجوان چگونه زندگی میکند؟
خوابش چگونه است؟
مدرسه را رها کرده؟
روابطش کاملاً تغییر کردهاند؟
افسرده یا بهشدت مضطرب به نظر میرسد؟
آیا رفتارهای خطرناک دیگری هم شکل گرفتهاند؟
یک مدل موی عجیب معمولاً مسئله اصلی نیست.
افت شدید عملکرد همراه با انزوا، خودآزاری یا مصرف مواد موضوع متفاوتی است.
چرا ظاهر نوجوان گاهی والدین را اینقدر مضطرب میکند؟
بخشی از نگرانی مربوط به امنیت است.
اما همیشه فقط امنیت نیست.
گاهی والد نگران قضاوت دیگران است:
«فامیل چی میگن؟»
«همسایهها چه فکری میکنن؟»
گاهی ظاهر نوجوان برای والد معنای اخلاقی پیدا میکند.
مدل موی خاص به بیمسئولیتی تعبیر میشود.
لباس متفاوت به تربیت نادرست.
تتو به آینده خراب.
در حالی که ظاهر بهتنهایی اطلاعات قابل اعتمادی درباره شخصیت نوجوان نمیدهد.
وقتی والد از روی ظاهر درباره شخصیت فرزندش قضاوت میکند، نوجوان معمولاً احساس میکند خودش دیده نمیشود.
کنترل شدید معمولاً مسئله را حل نمیکند
والدی که از ظاهر فرزندش میترسد ممکن است سراغ ممنوعیت کامل برود.
«تا وقتی توی این خانهای حق نداری.»
این روش در بعضی خانوادهها ظاهراً جواب میدهد.
نوجوان تغییر را انجام نمیدهد.
اما سؤال مهمتر این است که چه چیزی در رابطه اتفاق افتاده است.
اگر نوجوان فقط منتظر اولین فرصت باشد تا دور از چشم خانواده هر کاری انجام دهد، کنترل رفتاری ایجاد شده، نه مهارت تصمیمگیری.
حتی ممکن است موضوع تبدیل به نماد استقلال شود.
حالا نوجوان دیگر فقط مدل مو را نمیخواهد.
میخواهد ثابت کند والدین نمیتوانند او را کنترل کنند.
آزادی هم به معنی نبودن مرز نیست
والد همچنان مسئول سلامت و امنیت نوجوان است.
اگر انتخاب ظاهری خطر پزشکی واقعی داشته باشد، مداخله لازم است.
برای مثال تتو یا پیرسینگ در مکان غیربهداشتی مسئله فقط سلیقه نیست.
تصمیمهای دائمی نیز نیاز به گفتوگوی بیشتری دارند.
میتوان گفت:
«من با اصل اینکه بخواهی درباره بدنت تصمیم بگیری مشکل ندارم. نگرانی من این است که این کار دائمی است و میخواهم قبل از انجامش بیشتر بررسی کنیم.»
لحن این جمله با «اجازه نمیدم چون من میگم» تفاوت دارد.
یکی نوجوان را وارد تصمیمگیری میکند.
دیگری فقط قدرت را یادآوری میکند.
چگونه درباره ظاهر با نوجوان حرف بزنیم؟
اول، کنجکاو باشید.
بهجای اینکه بگویید:
«این چه وضعیه؟»
بپرسید:
«چی شد این مدل رو انتخاب کردی؟»
شاید جواب ساده باشد:
«دوستش دارم.»
همین کافی است.
قرار نیست پشت هر انتخاب نوجوان یک مسئله روانشناختی عمیق پیدا کنیم.
دوم، سلیقه را از ایمنی جدا کنید.
ممکن است از شلوارش خوشتان نیاید.
این با رفتاری که سلامت او را تهدید میکند یکی نیست.
سوم، تحقیر نکنید.
نوجوانی که بابت ظاهرش در خانه مسخره میشود، دفعه بعد احتمال کمتری دارد درباره موضوعهای جدیتر با خانواده حرف بزند.
چهارم، درباره اثر انتخابها حرف بزنید.
گاهی انتخاب ظاهری در محیط مدرسه یا اجتماع پیامد مشخصی دارد. این پیامدها را بدون تهدید توضیح دهید.
چه زمانی باید بیشتر توجه کنیم؟
اگر تغییر ظاهر همراه با تغییر گستردهتری در رفتار است، بهتر است مسئله را دقیقتر بررسی کنیم.
برای مثال:
- نگرانی وسواسی درباره وزن یا شکل بدن
- رژیمهای بسیار محدودکننده
- ورزش افراطی
- بررسی مداوم آینه
- اجتناب از جمع به دلیل شرم از ظاهر
- آسیب زدن عمدی به بدن
- تغییر شدید و ناگهانی خلق
- انزوای اجتماعی
- افت جدی تحصیلی
- مصرف مواد
- رفتارهای پرخطر
- حرف زدن مداوم درباره زشت بودن یا بیارزش بودن
در این شرایط، تمرکز فقط روی لباس یا مو ممکن است باعث شود مسئله اصلی دیده نشود.
گفتوگو با روانشناس نوجوان میتواند کمک کند مشخص شود پشت تغییرها چه میگذرد.
نوجوان قرار نیست نسخه جوانتر والدینش باشد
یکی از سختترین بخشهای فرزندپروری در دوره نوجوانی همین است.
فرزندی که سالها برایش تصمیم گرفتهایم، کمکم تبدیل به انسانی با سلیقه، عقیده و مسیر خودش میشود.
ممکن است چیزهایی را دوست داشته باشد که ما هرگز انتخاب نمیکردیم.
این تفاوت الزاماً شکست والدگری نیست.
حتی میتواند نشانه رشد باشد.
هدف این نیست که نوجوان همیشه شبیه خانواده فکر کند یا لباس بپوشد.
هدف این است که بتواند تصمیم بگیرد، پیامدها را بسنجد، از خودش مراقبت کند و وقتی دچار مشکل شد هنوز بتواند به والدینش برگردد.
گاهی حفظ همین رابطه بسیار مهمتر از برنده شدن در دعوایی درباره رنگ مو یا مدل لباس است.
ظاهر نوجوان احتمالاً بارها تغییر خواهد کرد.
آنچه بهتر است ثابت بماند، این پیام است:
«لازم نیست شبیه من باشی تا بتوانی با من حرف بزنی.»
